Русија слабее, а Путин од Украина не се повлекува
Војната во Украина сè повеќе се претвора во тест на издржливост. Русија денес плаќа значително повисока економска, воена и општествена цена отколку во првите години од конфликтот, но растечкиот товар сè уште не го принудува Кремљ суштински да го промени курсот. Најважното прашање затоа повеќе не е дали Москва чувствува притисок, туку дали Владимир Путин смета дека цената на продолжувањето на војната станала поголема од политичката и стратешката цена на повлекувањето.
По повеќе од четири години војна, Русија се наоѓа во положба што тешко може да се опише со едноставни оценки за победа или пораз. Економскиот раст е слаб, кредитирањето останува скапо, украинските беспилотни летала стигнуваат сè подлабоко во руската територија, а нападите врз енергетската инфраструктура создаваат трошоци што постепено се пренесуваат и врз населението. Сепак, државниот апарат продолжува да функционира, военото производство не запира, политичкиот систем останува цврсто контролиран, а руската армија сè уште има капацитет да води долготрајни операции во Украина.
Токму овој парадокс е во центарот на анализата „Putin Will Not Yield“, објавена во Foreign Affairs на 14 септември од Michael Kimmage и Maria Lipman. Авторите оценуваат дека растечкиот економски и воен притисок врз Русија е реален, но предупредуваат дека самото зголемување на цената на конфликтот не значи дека Путин автоматски се приближува кон компромис. За да се процени вистинската издржливост на Москва, економијата, воениот капацитет и политичката стабилност мора да се гледаат како делови од ист систем.
Русија се приспособи на војната, но сметката расте
Руската економија покажа поголема отпорност отколку што се очекуваше непосредно по воведувањето на западните санкции. Москва пренасочи значаен дел од трговијата кон други пазари, огромни државни средства насочи кон одбранбеното производство, а компаниите создадоа алтернативни канали за набавка на дел од производите и технологиите до кои пристапот беше ограничен. Но адаптацијата не значи дека економската цена исчезнала. Напротив, товарот постепено се гледа преку високите трошоци за задолжување, ограничениот простор за инвестиции, недостигот од работна сила и сè поголемата зависност од државното трошење.
Официјалните податоци од Банката на Русија ја потврдуваат оваа напнатост. На 11 септември централната банка ја задржа основната каматна стапка на 14 проценти и соопшти дека ценовните притисоци значително се засилиле во последните месеци, додека економијата во третиот квартал расте со умерено темпо. Гувернерката Елвира Набиулина објасни дека летното забрзување на цените во голема мера било поврзано со состојбата на пазарот на гориво и предупреди дека инфлациските очекувања остануваат високи.
Меѓународниот монетарен фонд дава слична слика за забавувањето. Според податоците од јулското ажурирање на прогнозите на IMF, реалниот руски бруто домашен производ во 2026 година се очекува да порасне за околу 1,1 процент. Тоа не е економски колапс, но е значително послаба динамика од периодот кога огромната воена потрошувачка создаваше многу посилен импулс, а продолжувањето на војната го принудува Кремљ сè повнимателно да балансира меѓу потребите на армијата и цивилната економија.
Reuters гледа економија која сè потешко го носи товарот
Актуелното известување на Reuters од Русија покажува како макроекономските показатели постепено се претвораат во секојдневни проблеми за компании и граѓани. Во пресрет на парламентарните избори, агенцијата опишува економија во која инфлацијата останува над шест проценти, задолжувањето е исклучително скапо, а компаниите се соочуваат со недостиг од квалификувани работници и послаб простор за инвестиции. Истовремено, високите воени расходи и даночните промени создаваат дополнителен притисок врз приватниот сектор.
Reuters наведува и дека украинските напади веќе имаат последици врз повеќе делови од руската економија, од рафинирањето на нафта до електронската трговија, земјоделството и туризмот. Тоа е важна промена во однос на првите години од конфликтот, кога Кремљ можеше многу полесно да ја одвои војната од секојдневниот живот на поголем дел од населението. Колку подолго трае конфликтот, толку е потешко економските последици да останат ограничени само на воената индустрија и федералниот буџет.
Украинските дронови ја носат војната длабоко во Русија
Еден од најголемите фактори што ја менуваат таа равенка се украинските удари врз руската територија. Беспилотни летала погодуваат рафинерии, складишта за гориво, логистички центри и друга инфраструктура стотици, а во некои случаи и повеќе од илјада километри од украинската граница. Таквите операции не мора веднаш да го променат исходот на фронтот, но ја принудуваат Москва да троши дополнителни средства за поправки, противвоздушна одбрана, обезбедување на индустриски комплекси и создавање резервни логистички маршрути.
Financial Times во детална анализа за ефектите од украинската кампања со дронови објави дека проблемите со горивото во одреден период погодиле области во кои живеат околу 50 милиони Руси. Весникот известуваше за долги редици на бензински пумпи, ограничувања во снабдувањето и мерки за рационализација во повеќе региони, додека нападите значително го намалиле расположливиот капацитет на дел од рафинериите. Овие бројки треба да се читаат во контекст на периодот што го анализира Financial Times, но јасно покажуваат дека ударите врз енергетиката можат да имаат последици многу подалеку од непосредната физичка штета.
И најновите податоци собрани од Reuters го потврдуваат размерот на проблемот. Агенцијата на 15 септември објави дека шест од најголемите руски рафинерии за производство на дизел го намалиле или прекинале производството по серијата напади со дронови. За Русија ова е особено чувствително бидејќи нападите врз руската нафтена инфраструктура истовремено влијаат врз домашното снабдување, извозот, транспортните трошоци и приходите од енергетскиот сектор.
Самите Руси сè повеќе ја забележуваат војната
Промената се забележува и во анкетите на независниот центар „Левада“. Во истражувањето за јули, меѓу настаните што испитаниците најмногу ги запаметиле се нашле нападите со украински беспилотни летала врз рафинериите, ударите врз други економски објекти и проблемите со бензинот. Овој податок е важен бидејќи покажува дека економските и безбедносните последици од конфликтот постепено влегуваат и во начинот на кој руското население ја перципира војната.
Сепак, истите истражувања покажуваат колку е ризично од заморот автоматски да се извлече заклучок дека руската јавност сака повлекување. Во јули 62 проценти од анкетираните на „Левада“ сметале дека треба да се премине кон мировни преговори, додека 28 проценти биле за продолжување на воените дејства. На прв поглед тоа покажува силна желба за запирање на конфликтот, но кога прашањето се поставува во контекст на можните отстапки, расположението станува значително посложено.
Мир да, но не по секоја цена
Германската Stiftung Wissenschaft und Politik, анализирајќи ги истите јулски податоци и пошироката политичка состојба во Русија, посочува дека 56 проценти од испитаниците би поддржале засилување на руските напади доколку мировните разговори не донесат договор, додека околу 25 проценти би поддржале отстапки кон Украина и нејзините западни партнери. Тоа значи дека заморот од конфликтот и желбата за негово завршување не се исто што и подготвеност да се прифати исход кој дел од руското општество би го доживеал како пораз.
Од политичка гледна точка ова е исклучително важно за Кремљ. Путин може да управува со население кое сè повеќе сака крај на војната, но сè додека нема масовно барање за повлекување или за големи руски отстапки, јавниот замор не мора да се претвори во непосредна закана за неговата позиција. Истовремено, анкетите во Русија мора да се толкуваат внимателно поради ограничениот политички простор, можната самоцензура на испитаниците и репресивната средина во која се изразуваат ставови за војната.
Путин и натаму има висок рејтинг
Најновите августовски податоци на „Левада“ дополнително ја усложнуваат сликата. Одобрувањето на работата на Владимир Путин изнесувало 76 проценти, додека 18 проценти од испитаниците не ја одобрувале неговата работа. Тоа претставува пад во однос на некои претходни периоди, но не укажува на претседател кој во овој момент се соочува со широко политичко отфрлање или со криза на власта.
Овие резултати не треба да се читаат како доказ дека три четвртини од руското население безусловно ја поддржуваат војната или секоја одлука на Путин. Тие повеќе покажуваат дека политичката позиција на претседателот останува значително посилна од расположението кон самиот конфликт. За проценката дали економските проблеми можат да ја променат стратегијата на Кремљ токму оваа разлика е пресудна.
Политичкиот систем го апсорбира незадоволството
SWP во анализата за парламентарните избори во септември ја опишува Русија како силно персонализиран систем во кој реалниот политички плурализам е дополнително стеснет од почетокот на целосната инвазија. Германскиот институт посочува дека антивоените позиции се изложени на системски притисок, а партијата Јаблоко, која отворено настапуваше со пораки за прекин на огнот, дипломатија и мир, беше исклучена од изборната трка по судска одлука.
Според оценката на SWP, ваквата структура им го ограничува на граѓаните просторот преку изборите да го претворат незадоволството од војната во политичка промена. Затоа дури и реален пад на животниот стандард, поголем страв од нападите или растечка желба за мировни преговори не мора веднаш да ја принудат власта да ја промени политиката. Кремљ има далеку поголем простор да го апсорбира незадоволството отколку влада што се соочува со силна опозиција, независни институции и реална можност да ги загуби изборите.
Foreign Affairs предупредува на погрешна претпоставка
Токму тука се враќа централната теза на Michael Kimmage и Maria Lipman. Во нивната анализа за Foreign Affairs, тие предупредуваат дека западната стратегија не треба да се темели на претпоставката дека доволно економска и воена болка сама по себе неизбежно ќе го натера Путин да отстапи. Според нивното толкување, војната во изминатите години стана тесно поврзана со начинот на кој функционира рускиот политички систем, со државната мобилизација и со пошироката конфронтациска рамка преку која Кремљ ги објаснува односите со Западот.
Тоа не значи дека Русија е економски неранлива или дека санкциите и украинските операции немаат ефект. Напротив, токму официјалните руски податоци, IMF, Reuters и Financial Times покажуваат дека цената расте на повеќе фронтови. Но аналитичката дилема е дали акумулираната штета ќе достигне точка во која Путин ќе заклучи дека продолжувањето на војната носи поголем политички и стратешки ризик од компромисот.
Русија не мора брзо да победи ако верува дека може подолго да издржи
Таа логика помага да се разбере зошто бавното и скапо напредување не мора автоматски да доведе до промена на руската стратегија. Москва не мора да верува дека може брзо да ја покори Украина за да смета дека продолжувањето на конфликтот е рационално. Доволно е Кремљ да проценува дека има поголема способност од Киев долгорочно да обезбедува луѓе, вооружување, индустриски капацитет и политичка стабилност, додека истовремено очекува замор или политички промени кај западните партнери на Украина.
Во таква војна на исцрпување времето само по себе станува стратешки ресурс. Украина зависи од сопствената мобилизација, производството на вооружување и продолжувањето на надворешната воена и финансиска поддршка, додека Русија се обидува да покаже дека може да ја поднесува цената на долг конфликт. Дали таа претпоставка на Кремљ е точна е посебно прашање, но фактот дека руското раководство може да верува во неа е доволен за да го намали притисокот за брз компромис.
Огромните загуби не ја запреа руската воена машинерија
Цената на ваквата стратегија е огромна. Руските загуби во Украина, според проценките на НАТО и други западни извори, достигнаа размери што би претставувале тежок удар за речиси секоја современа армија. Напредувањето на руските сили на повеќе правци останува бавно и скапо, додека Украина продолжува да нанесува загуби и да изведува операции длабоко зад линијата на фронтот.
Но мора да се прави разлика меѓу способноста брзо да се постигне победа и способноста да се продолжи војната. Русија досега не успеа лесно да ги реализира максималните цели со кои ја започна целосната инвазија, но истовремено продолжува да регрутира војници, да исплаќа високи надоместоци за договорна служба и да одржува значителен капацитет за производство на оружје и муниција. Токму оваа способност за продолжување на конфликтот, а не близината до брза победа, останува еден од најважните фактори во пресметката на Кремљ.
Санкциите ја зголемуваат цената, но политичкиот ефект е потешко да се измери
Западните санкции се уште еден дел од истиот систем на притисок. Тие го ограничуваат пристапот на руските компании до одредени технологии и финансиски услуги, ги усложнуваат трговските текови и го зголемуваат трошокот за набавка на одредени производи. Заедно со огромните воени расходи и штетата врз енергетската инфраструктура, санкциите постепено го стеснуваат економскиот простор со кој располага Москва.
Но економскиот ефект и политичкиот ефект не се иста работа. Можно е санкциите истовремено да ја прават Русија послаба и да не бидат доволни за Кремљ да го смени курсот. Затоа нивната вистинска стратешка ефикасност не може да се мери само преку растот на БДП, инфлацијата или загубениот извоз, туку и преку многу потешкото прашање дали тие показатели ја менуваат пресметката на луѓето кои ги носат одлуките за војната.
Пресвртот ќе дојде кога ќе се промени пресметката во Кремљ
Најверојатно нема една економска бројка, еден погоден индустриски објект или едно истражување на јавното мислење што самостојно ќе покаже дека Русија стигнала до точката на пресврт. Многу поважна би била комбинација во која воените загуби ја намалуваат способноста за продолжување на операциите, економските проблеми сериозно ја ограничуваат способноста за нивно финансирање, а политичкото незадоволство почнува да ја загрозува стабилноста на системот. Дури тогаш продолжувањето на војната би можело да стане поскап избор за Кремљ од компромисот.
Засега оригиналните извори даваат посложена слика. Банката на Русија покажува економија под силен ценовен притисок, IMF очекува слаб раст, Reuters и Financial Times документираат сè пошироки последици од украинските напади, „Левада“ бележи висок интерес за мировни преговори, а SWP предупредува дека механизмите преку кои незадоволството може да стане политичка промена се силно ограничени. Анализата на Kimmage и Lipman во Foreign Affairs го поставува последното прашање: дали сето тоа е доволно за Путин да заклучи дека времето повеќе не работи во негова корист.
Во моментов нема јасен доказ дека Кремљ дошол до таков заклучок. Русија може истовремено да станува економски послаба, да плаќа огромна воена цена и да чувствува сè поголеми последици далеку од фронтот, а сепак да остане доволно стабилна за да ја продолжува војната. Токму затоа слабеењето на Москва само по себе не е исто што и приближување кон крајот на конфликтот.
Извори и редакциска методологија: Текстот е оригинална редакциска обработка и аналитичка синтеза на Readme.mk, изработена врз основа на анализата на Michael Kimmage и Maria Lipman објавена во Foreign Affairs, актуелните известувања и анализи на Reuters и Financial Times, официјалните податоци на Банката на Русија и Меѓународниот монетарен фонд, истражувањата на независниот „Левада центар“ и анализата на германската Stiftung Wissenschaft und Politik. Проценките и податоците што потекнуваат од овие извори се наведени и припишани во самиот текст.
