Охридската архиепископија станува нов спор меѓу Скопје и Софија

Охридската архиепископија повторно се наметнува како едно од најчувствителните историски и идентитетски прашања во односите меѓу Македонија и Бугарија. По долгогодишните несогласувања околу историјата, јазикот и заедничките историски личности, вниманието сè повеќе се префрла кон црковното и духовното наследство на средновековниот Балкан.

Последните изјави на бугарскиот историчар Ангел Димитров, копретседател на Заедничката мултидисциплинарна експертска комисија за историски и образовни прашања меѓу Македонија и Бугарија, повторно ја отворија дебатата за местото на Охридската архиепископија во историските наративи на двете држави.

Зошто Охридската архиепископија повторно е во центарот на вниманието?

Во јуни годинава заврши уште една рунда разговори на Заедничката историска комисија, тело формирано врз основа на Договорот за пријателство меѓу Македонија и Бугарија од 2017 година.

Според изјавите на претставници на бугарската страна, немало напредок во разговорите за содржините поврзани со Охридската архиепископија во образовниот систем. Токму ова прашање денес претставува една од најконтроверзните точки во работата на Комисијата.

Ангел Димитров во повеќе наврати истакна дека бугарските историчари сметаат оти Охридската архиепископија претставува институција која историски произлегува од средновековната Бугарска патријаршија и дека тоа, според нивното толкување, треба да биде соодветно претставено во учебниците.

Од македонска страна, пак, ваквите ставови се доживуваат како обид за наметнување еднострана историска интерпретација на едно од најзначајните духовни и културни наследства на македонскиот простор.

Што всушност била Охридската архиепископија?

Охридската архиепископија се смета за една од најзначајните православни црковни институции во историјата на Балканот, но нејзините корени се значително постари од нејзиното официјално воспоставување во XI век.

За да се разбере нејзината старост и историско значење, потребно е да се погледне неколку векови пред нејзиното формално основање. Уште во IX век, Охрид постепено се издигнал во еден од најважните духовни, културни и просветни центри на словенскиот свет. По мисијата на светите браќа Кирил и Методиј во Велика Моравија и по смртта на Методиј во 885 година, дел од нивните ученици биле протерани од таму. Меѓу нив биле и Свети Климент и Свети Наум, кои подоцна пристигнале на овие простори и ја продолжиле својата просветителска и мисионерска дејност.

Со поддршка на тогашните владетели, Свети Климент околу 886 година бил испратен во областа Кутмичевица, каде што организирал настава и образование на словенски јазик и обучувал свештеници, учители и книжевници. Во Охрид и неговата околина постепено се развил значаен духовен и книжевен центар, денес познат како Охридска книжевна школа. Таа одиграла клучна улога во ширењето на словенската писменост, богослужба и книжевност, а според историските сведоштва, низ неа поминале илјадници ученици кои подоцна ја ширеле словенската книжевна и црковна традиција во поширокиот регион.

Свети Наум ја продолжил истата мисија на брегот на Охридското Езеро, каде што го основал манастирот што и денес го носи неговото име. Благодарение на нивната работа, Охрид уште кон крајот на IX и почетокот на X век прераснал во еден од најзначајните духовни центри во тогашна Европа.

Во текот на X век значењето на градот дополнително растело. За време на владеењето на цар Самуил, Охрид станал еден од главните политички и црковни центри на државата, а во градот било сместено и седиштето на тогашната патријаршија. По падот на Самуиловата држава во 1018 година, византискиот император Василиј II ја реорганизирал постојната црковна структура и со повелбите од 1019 и 1020 година официјално ја воспоставил Охридската архиепископија како самостојна црковна институција со седиште во Охрид.

Оттука, иако официјалното воспоставување на Охридската архиепископија се поврзува со 1019 година, нејзините духовни, културни и просветни корени водат до дејноста на Свети Климент, Свети Наум и Охридската книжевна школа во втората половина на IX век. Тоа значи дека традицијата врз која подоцна се развила Архиепископијата води повеќе од 1.130 години наназад. Токму оваа исклучително долга историска, духовна и културна поврзаност со Охрид е една од причините поради кои Охридската архиепископија и денес се смета за едно од најзначајните наследства на Балканот.

Историските извори сведочат дека Охридската архиепископија во различни периоди користела повеќе официјални називи и титули. Дел од нив го содржат и поимот „Бугарија“, што и денес е предмет на различни толкувања во историската наука и една од темите околу кои постојат несогласувања меѓу македонските и бугарските историчари.

Сепак, значењето на овие називи и нивното современо толкување претставуваат предмет на долгогодишни научни дебати меѓу историчари од повеќе балкански држави.

Она што не е спорно е фактот дека Охридската архиепископија со векови претставувала еден од најзначајните духовни центри на православниот свет на Балканот. Во различни историски периоди нејзината јурисдикција опфаќала широк простор и голем број епархии, а нејзиното влијание се чувствувало далеку надвор од границите на самиот Охрид. Нејзината духовна и црковна дејност оставила трага на простор кој денес опфаќа делови од Македонија, Бугарија, Србија, Албанија и Грција. Архиепископијата опстојувала речиси седум и пол века, сè до нејзиното укинување во 1767 година, оставајќи длабока трага во духовниот, културниот и историскиот развој на регионот.

Каде настанува спорот?

Суштината на спорот не е во постоењето на Охридската архиепископија, туку во прашањето кому му припаѓа нејзиното историско наследство.

Во неодамнешно телевизиско гостување, копретседателот на бугарскиот дел од Заедничката историска комисија Ангел Димитров повторно ја отвори темата за Охридската архиепископија. Според него, несогласувањата меѓу двете страни произлегуваат од различното толкување на историскиот континуитет на Архиепископијата и нејзиното место во средновековната историја на Балканот.

Бугарската комисија смета дека Охридската архиепископија е директен институционален наследник на средновековната Бугарска патријаршија која постоела пред византиското освојување.

Во Македонија, пак, преовладува поинакво гледиште. Македонската православна црква – Охридска архиепископија, голем дел од домашната историска наука и пошироката јавност сметаат дека корените на Охридската архиепископија не можат да се сведат исклучиво на настаните од 1019 година. Според ова гледиште, нејзината традиција е нераскинливо поврзана со дејноста на Свети Климент, Свети Наум, Охридската книжевна школа и духовниот развој на Охрид од втората половина на IX век, односно со традиција која води повеќе од 1.130 години наназад.

Поддржувачите на ова гледиште укажуваат дека историското наследство на Охридската архиепископија не се темели само на документите од XI век, туку и на поширок континуитет на духовен, просветен и црковен живот на овие простори. Тие посочуваат дека низ вековите голем број архиви, ракописи и црковни записи биле уништени, изгубени или расфрлани за време на војни, освојувања и политички превирања, поради што историската реконструкција не може да се базира исклучиво на зачуваните документи од еден период.

Токму затоа македонската страна смета дека Охридската архиепископија треба да се разгледува како резултат на долг историски развој кој започнал многу пред нејзиното официјално воспоставување во 1019 година. Ова прашање денес останува едно од клучните точки на несогласување меѓу македонската и бугарската историографија и е меѓу темите за кои сè уште не постои заедничко толкување.

Токму различните толкувања на средновековната историја претставуваат една од главните причини поради кои историската комисија со години не успева да постигне суштински договор за повеќе прашања.

Каква е врската со Македонската православна црква?

Современата Македонска православна црква – Охридска архиепископија го користи историското име на Охридската архиепископија и се повикува на нејзината духовна традиција.

Во 2022 година беше направен историски исчекор во православниот свет кога беше надминат деценискиот спор околу статусот на МПЦ-ОА.

Вселенската патријаршија ја призна црквата во канонско единство, а подоцна Српската православна црква додели томос за автокефалност.

Сепак, прашањето за историското наследство на Охридската архиепископија останува тема на различни толкувања во академските кругови и во јавниот простор.

Зошто ова прашање е важно денес?

Дебатата за Охридската архиепископија одамна ги надмина рамките на чисто историска расправа. За Македонија, темата е тесно поврзана со културното наследство, идентитетот и местото на државата во сопствената историска традиција.

За Бугарија, пак, прашањето е дел од поширокото гледиште за историјата на средновековните држави и црковни институции на Балканот. Токму затоа секоја нова изјава, препорака на историската комисија или дискусија за учебниците предизвикува силни реакции од двете страни на границата.

Во момент кога Македонија продолжува да го следи европскиот пат, а историските прашања остануваат дел од политичкиот дијалог со Софија, Охридската архиепископија останува едно од најзначајните и најчувствителни наследства околу кое различните историски наративи сè уште не успеваат да најдат заеднички јазик.