Македонија чека 20 години, ќе го олеснат ли новите правила патот кон ЕУ?

Македонија повеќе од 20 години има статус на кандидат за членство во Европската Унија, а Брисел сега разгледува промени во правилата според кои идните членки би влегувале и функционирале во Унијата. Нацртот отвора можност за поголема интеграција уште пред полноправното членство, но истовремено предвидува и нови механизми со кои на идните членки би можеле привремено да им бидат ограничени одредени права.

За Македонија тоа отвора едно клучно прашање: дали новите правила можат да го олеснат пристапувањето по две децении чекање?

Краткиот одговор е дека потенцијално можат да го направат проширувањето политички полесно за самата Европска Унија, но засега нема ништо во предложениот модел што автоматски би го забрзало македонскиот процес или би ги отстранило условите што веќе важат за земјата.

Брисел сака да ја подготви ЕУ за ново проширување

Европската комисија разгледува низа механизми со кои Унијата би се подготвила за прием на нови членки, во период кога Црна Гора, Албанија, Украина и Молдавија се обидуваат да напредуваат во пристапниот процес.

Станува збор за нацрт кој сè уште може да биде изменет, а не за веќе усвоени правила.

Една од идеите е новата членка во ограничен временски период да преземе политичка обврска дека нема да се спротивставува на одлуките за кои е потребен консензус.

Се разгледува и посебна заштитна клаузула која би им овозможила на постојните членки, во одреден период по приемот, да суспендираат дел од правата на новата членка, вклучително и нејзиното право на глас.

За активирање на таков механизам, според сегашниот нацрт, би било потребно квалификувано мнозинство од најмалку 15 од 27 земји членки, кои заедно претставуваат најмалку 65 проценти од населението на ЕУ.

Зошто ограничувањето на правата всушност може да го олесни проширувањето

На прв поглед, новите ограничувања изгледаат како построги услови за земјите што сакаат да влезат во Европската Унија.

Но од перспектива на сегашните членки, тие би можеле да имаат и спротивен ефект.

Една од политичките дилеми во Брисел е што секоја нова членка, откако ќе влезе во Унијата, добива значително влијание врз одлуките за кои е потребна едногласност. Тоа значи дека проширувањето не носи само нови членки, туку и нови можности за блокирање на заедничките европски одлуки.

Токму затоа Германија, Франција, Холандија, Белгија и Луксембург уште во јуни предложија да се разгледаат дополнителни заштитни механизми за идните членки.

Ако сегашните земји членки добијат гаранции дека новопримената држава нема веднаш да може да блокира чувствителни одлуки и дека постои механизам за реакција при сериозно демократско назадување, дел од политичките резерви кон идното проширување би можеле да бидат намалени.

Во таа смисла, новите правила потенцијално можат да го олеснат проширувањето.

Но тоа не значи дека ќе го олеснат секој поединечен пристапен процес.

Најважното за Македонија: едногласноста не исчезнува

Токму тука се наоѓа најважната разлика за Македонија.

Европската Унија и натаму бара едногласност на земјите членки за клучните одлуки поврзани со проширувањето. Предлогот за почеста употреба на квалификувано мнозинство се однесува на одредени области во функционирањето на Унијата, меѓу кои се споменуваат санкциите, но не значи дека националното вето исчезнува од процесот на прием на нови членки.

Затоа новите механизми сами по себе не можат да го отстранат проблемот што со години го следи македонскиот пат кон ЕУ.

Според актуелната преговарачка рамка и заклучоците од 2022 година, за продолжување кон отворањето на првиот преговарачки кластер Македонија треба да ги исполни утврдените услови, меѓу кои се и уставните измени со внесување на граѓаните кои се дел од други народи, вклучително и Бугарите.

Новиот нацрт што сега се разгледува не го укинува тој услов и не ја заменува постојната преговарачка рамка.

Македонија е кандидат од 2005 година

Македонија аплицираше за членство во Европската Унија во март 2004 година, а кандидатски статус доби во декември 2005 година.

Европската комисија уште во 2009 година препорача отворање пристапни преговори.

Одлуката за отворање на преговорите беше донесена во 2020 година, а во јули 2022 година се одржа меѓувладината конференција и започна процесот на скрининг на европското законодавство.

Скринингот беше завршен во декември 2023 година.

Тоа значи дека македонскиот европски пат не е само долг период на чекање пред почеток на процесот. Земјата помина низ повеќе различни фази, промени на методологијата, билатерални спорови и дополнителни услови, додека самата Европска Унија паралелно го менуваше начинот на кој го организира проширувањето.

Граѓаните ја поддржуваат ЕУ, но имаат сериозни резерви кон процесот

Долгото чекање не ја избришало поддршката за членството, но значително ја усложнило домашната дебата за начинот на кој Македонија треба да продолжи кон ЕУ.

Истражувањето на јавното мислење спроведено во 2025 година покажува дека 71 проценти од граѓаните го поддржуваат членството на земјата во Европската Унија.

Истото ниво на поддршка, 71 проценти, е измерено и кај етничките Македонци, додека поддршката кај етничките Албанци останува висока.

Но кога прашањето се префрла од крајната цел кон условите за нејзино постигнување, поделбите стануваат многу поголеми.

Околу 46 проценти од испитаниците ги сметаат опструкциите од соседните држави за најголема пречка во македонскиот пристапен процес.

Само 24 проценти од граѓаните ги поддржуваат уставните измени како следен чекор, при што разликата меѓу двете најголеми етнички заедници е значителна. Поддршката за тој чекор изнесува 57 проценти кај етничките Албанци и 11 проценти кај етничките Македонци.

Тоа покажува дека домашната дебата повеќе не може едноставно да се опише како поделба меѓу граѓани кои се за ЕУ и граѓани кои се против ЕУ.

Поддршката за членството останува висока, но ставовите за условите, темпото и начинот на продолжување на процесот се далеку поподелени.

Постепената интеграција може да биде поважна од самото членство на краток рок

Делот од новиот европски пристап што може најдиректно да се почувствува во земјите кандидати е идејата за постепена интеграција уште пред формалното членство.

Комисијата предлага идните членки посистематски да се вклучуваат во европските програми, особено во одбраната, енергетиката и транспортот, пред целосно да станат дел од Унијата.

Македонија веќе добива дел од придобивките од ваквиот пристап.

Земјата е вклучена во реформскиот и финансискиот механизам од Планот за раст за Западен Балкан, има пристап до повеќе европски програми, а во 2025 година влезе и во географскиот опфат на единствената област за плаќање во евра, SEPA.

Во 2026 година Европската комисија продолжи да ја истакнува постепената интеграција како еден од приоритетите во односите со Македонија.

Ако новиот модел дополнително го прошири пристапот до единствениот пазар, европските програми, инфраструктурните системи и другите практични придобивки од членството, земјите кандидати би можеле да добиваат повеќе од интеграцијата додека формалните преговори сè уште траат.

Новите правила можат да помогнат, но не се кратенка до членството

За Македонија најважниот потенцијален ефект од новите правила не е суспендирањето на правото на глас.

Поважно е дали дополнителните гаранции за сегашните членки ќе ја намалат нивната загриженост дека проширувањето може да го направи донесувањето одлуки уште потешко.

Ако тоа се случи, политичкиот простор за прием на нови земји би можел да стане поголем.

Постепената интеграција, од друга страна, може да донесе конкретни придобивки и пред формалното членство.

Но за Македонија останува една суштинска реалност: новите правила не ја заменуваат преговарачката рамка, не ја укинуваат потребата од согласност на земјите членки и не ги отстрануваат условите што веќе се поставени пред земјата.

По повеќе од 20 години кандидатски статус, Брисел можеби се подготвува да го промени начинот на кој ќе изгледа следното проширување.

Дали тоа ќе значи и пократок пат за Македонија ќе зависи не само од новите европски правила, туку и од тоа како тие ќе бидат усвоени, како ќе се применуваат и дали ќе ги намалат политичките блокади што со години го забавуваат процесот.