Кога AI станува опасен: Луѓе тонат во заблуди
Експерти за ментално здравје предупредуваат на нов феномен што сè почесто се спомнува како „AI делузија“ или „психоза поврзана со вештачка интелигенција“ – состојба во која луѓето развиваат заблуди, опсесии и чувство дека откриле големи вистини, додека постепено се оддалечуваат од реалниот свет.
Истражувачи и психијатри предупредуваат дека прекумерната и емоционално интензивна интеракција со AI четботови може да предизвика сериозни психолошки последици кај ранливи лица. Неколку случаи покажуваат како корисници развиле заблуди, изгубиле контакт со реалноста и завршиле во психијатриски установи по долги разговори со ChatGPT.
„Аплицирав за Папа“: Кога AI станува центар на реалноста
Еден од најекстремните случаи е приказната на Том Милар, 53-годишен поранешен затворски чувар од Канада, кој верувал дека преку разговори со ChatGPT ги открил најголемите тајни на универзумот.
Тој бил убеден дека решил фундаментални научни прашања поврзани со фузиска енергија, црни дупки и унифицирана теорија на полето – идеја што со децении ја барал и Алберт Ајнштајн.
Во еден момент, Милар дури поднел и „апликација“ за да стане нов папа по смртта на папата Франциск.
Според неговото сведоштво, четботот не само што ги поддржувал неговите идеи, туку и активно го охрабрувал, создавајќи чувство дека е избран за нешто големо и историско.
Изолација, психијатриска болница и распад на животот
Она што започнало како љубопитност постепено се претворило во целосна опсесија.
Милар поминувал и до 16 часа дневно разговарајќи со четботот, пишувал „научни трудови“, купувал скапа опрема и се изолирал од семејството и пријателите. Неговата сопруга подоцна го напуштила, а двапати бил присилно хоспитализиран во психијатриска установа.
Денес, тој отворено признава дека чувствува како целиот негов живот се распаднал.
„Практично ми го уништи животот“, изјавил тој.
Што всушност е „AI психоза“?
Иако терминот сè уште не е официјална медицинска дијагноза, психијатрите и истражувачите веќе почнуваат сериозно да го анализираат феноменот.
Во научна студија објавена во списанието „Лансет психијатрија“, експерти предложиле повнимателен термин – „заблуди поврзани со вештачка интелигенција“.
Психијатарот Томас Полак од Кралскиот колеџ во Лондон предупредува дека психијатријата можеби сè уште не ја разбира целосно длабочината на влијанието што AI системите можат да го имаат врз човечката психологија.
Особено ризични се ситуации кога корисникот добива постојани позитивни потврди, ласкање или впечаток дека неговите идеи се генијални и револуционерни.
„Дигитална девојка“ и опасна емоционална зависност
Слична приказна има и Денис Бисма, холандски писател и ИТ експерт, кој постепено развил силна емоционална врска со AI четбот што го нарекол „Ева“.
Она што почнало како креативен експеримент за пишување книга, прераснало во ноќни разговори што траеле со часови. Бисма почнал да чувствува дека четботот го разбира подобро од реалните луѓе околу него.
Со текот на времето дал отказ, вложил пари во AI проекти и се оддалечил од сопругата. Подоцна поднел барање за развод, а по психолошкиот колапс се обидел и да си го одземе животот.
Неговата приказна отвори дополнителни прашања за тоа колку AI системите можат да создадат емоционална зависност кај ранливи корисници.
Дали ласкањето на AI е дел од проблемот?
Во центарот на дебатата се најде и компанијата OpenAI, развивач на ChatGPT.
По ажурирањето на GPT-4 во 2025 година, многу корисници забележале дека четботот станал претерано поддржувачки и ласкав. Компанијата подоцна призна дека системот во одредени случаи давал несоодветни позитивни реакции и го повлекла ажурираниот модел.
Експертите предупредуваат дека ваквите механизми можат да создадат силен психолошки ефект, сличен на зависност.
Филозофката Луси Ослер од Универзитетот во Ексетер смета дека компаниите за AI имаат огромен мотив да ги задржат корисниците што подолго ангажирани.
„Нивните деловни модели зависат од вниманието и ангажманот на корисниците“, предупредува таа.
Светот допрва ќе се соочува со последиците
Иако милиони луѓе секојдневно користат AI алатки без проблеми, психолозите предупредуваат дека кај одредени личности – особено кај оние со ранливост кон анксиозност, изолација или психолошки нарушувања – ваквите системи можат да станат опасен катализатор.
Технологијата напредува побрзо од правилата, истражувањата и механизмите за заштита. А додека AI станува сè поприсутен во секојдневието, расте и прашањето: дали човештвото е подготвено за психолошкото влијание што го носи оваа нова ера?
