Дедо Мраз: Легенда, мит и современа икона на Божиќ
Дедо Мраз, од Свети Никола до Северниот Пол, историја, традиција и писма од децата ширум светот.
Дедо Мраз е лик од северноамериканската култура кој произлегува од спојот на холандскиот Синтерклас, англискиот Татко Божиќ и други традиционални божиќни личности. Тој им носи подароци на добрите деца на Бадниковата ноќ, на 24 декември, а кај нас најчесто на 31 декември.
Корените на ликот водат до Свети Никола, историска личност од IV век, познат по својата исклучителна дарежливост кон сиромашните. Уште од млади години бил длабоко религиозен и целиот свој живот го посветил на христијанството.
Со текот на вековите, преку холандскиот „Синтерклас“, британскиот „Татко Божиќ“ или „Father Christmas“ и американските интерпретации, се оформила современата претстава за Дедо Мраз – полничко, насмеано лице со долга бела брада, облечено во црвено палто со бели рабови, црн појас и чизми.
Според традицијата, Дедо Мраз живее на Северниот Пол, каде што му помагаат магични џуџиња, а неговата санка ја влечат ирваси. Тој води список на послушни и непослушни деца и, според нивното однесување, им носи подароци или парче јаглен.
Обичајот Дедо Мраз да влегува во домовите преку оџак потекнува од стара приказна во која тој првично фрлал паричка низ прозорецот. Кога прозорецот бил затворен, паричката ја фрлал низ оџакот. На сликата „Празникот на Дедо Мраз“ од холандскиот сликар Јан Стен се прикажани возрасни и деца кои со воодушевување гледаат во оџакот, додека други деца си играат со новите играчки. Според старите верувања, каминот бил свето место и извор на добротворност, преку кое џуџињата и добрите вили ги доставувале подароците во домовите.
Влегувањето на Дедо Мраз низ оџакот за време на Бадниковата ноќ станало составен дел од американската традиција благодарение на поемата на Клемент Кларк Мур „Посета од Дедо Мраз“, во која ликот е прикажан како мало џуџе.
Во фолклорот се забележуваат и паралели со германскиот бог Один и неговиот осумножен летечки коњ, што влијаело врз развојот на митологијата и обичаите поврзани со оставање чизми и чорапи за подароци. Предмодерните приказни за Свети Никола и Синтерклас се споиле со британскиот Татко Божиќ, создавајќи го ликот што денес го препознаваме како Дедо Мраз.
Дедо Мраз станал дел од популарната култура преку книги, цртани филмови, играни филмови и реклами, при што неговата работилница често се прикажува како високотехнолошки простор со бројни помошници. Традицијата на пишување писма до Дедо Мраз е широко распространета, а во некои земји националните поштенски служби одговараат на писмата испратени од деца од целиот свет. Најголем број писма пристигнуваат во Франција, Канада и Финска, а постојат и необични практики, како испраќање писма со хелиумски балони.
Истражувањата покажуваат дека девојчињата пишуваат подолги и поучтиви писма од момчињата, во кои ја опишуваат суштината на Божиќ, а почесто изразуваат и желби за подароци наменети за други луѓе.
Многу поштенски служби им овозможуваат на децата да испраќаат писма до Дедо Мраз, на кои одговараат поштари или надворешни волонтери. Оваа практика има и значајна образовна улога, бидејќи ја поттикнува писменоста и запознавањето со писмената и електронската комуникација. Писмото до Дедо Мраз често е првото искуство на детето со допишување. Во процесот на неговото пишување и испраќање, децата, со помош на родителите или наставниците, учат за структурата на писмото, начинот на обраќање, поздравите, како и за употребата на адреса и поштенски број.
Современата претстава за Дедо Мраз ја вклучува и неговата сопруга, Госпоѓа Мраз, а ликот е дел и од светски рекорди за масовни собири на луѓе облечени како Дедо Мраз, како оние во Индија, Северна Ирска и Романија. Тој е прикажан и во бројни филмови, во кои неговиот глас го позајмиле многу познати актери.
Денес, Дедо Мраз претставува универзален симбол на дарежливост, магија и празнична радост за деца и возрасни ширум светот.
