Артан Груби сè уште на списокот на Советот за тајни служби

Поранешниот вицепремиер Артан Груби, кој повеќе од две години не извршува владина функција и е обвинет во предметот „Државна лотарија“, сè уште фигурира во службеното решение за составот на Советот за координација на безбедносно-разузнавачката заедница. Ова го откри истражувачката емисија „КОД“ на телевизија Телма, повикувајќи се на документи објавени во „Службен весник“ и новиот предлог-закон што Владата го доставила до Собранието.

Истражувањето, емитувано на 25 октомври 2026 година, отвора прашања што одат подалеку од името на Груби во официјалните документи. Според сознанијата на „КОД“, постојат сериозни нејаснотии околу тоа дали Советот воопшто одржувал седници во изминатите две години, иако неговите законски надлежности се директно поврзани со координацијата на службите задолжени за националната безбедност.

Документ од 2024 година открива кој формално останал во Советот

Клучниот документ е решение објавено во „Службен весник“ број 30 од 9 февруари 2024 година, донесено во периодот на техничката влада пред парламентарните избори. Со него бил утврден составот на Советот за координација на безбедносно-разузнавачката заедница, на чие чело бил тогашниот премиер Талат Џафери.

Покрај Груби, во решението се наведени и Панче Тошковски, Славјанка Петровска, Бујар Османи, како и тогашните раководители на безбедносните и разузнавачките структури. Меѓу нив се Зарко Милошевски, Еролд Муслиу и Никола Кискоски. Документот содржи вкупно осум имиња, вклучувајќи го и претседателот на Советот.

Проблемот, според истражувањето на „КОД“, е што ова решение не било заменето со нов состав по промената на власта. Во предлог-законот за укинување на постојниот систем на координација се предвидува престанување на важењето и на претходните решенија со кои бил формиран Советот.

Сепак, постои важна разлика меѓу формалното наведување во службен документ и вистинското учество во работата на институцијата. Фактот дека Груби останал запишан во решението не докажува дека присуствувал на состаноци, добивал доверливи информации или имал пристап до оперативни безбедносни податоци по заминувањето од функцијата.

Извадок од „Службен весник“ бр. 30 од 9 февруари 2024 година, во кој Артан Груби е наведен како член на Советот за координација на безбедносно-разузнавачката заедница.
Извадок од решението за формирање на Советот за координација на безбедносно-разузнавачката заедница, донесено на 6 февруари 2024 година. Артан Груби е наведен меѓу членовите на Советот. Извор: „Службен весник“ бр. 30/2024, стр. 25. Графичка обработка: ©Readme.mk
Преземи го оригиналниот документ на овој линк: „Службен весник“ бр. 30/2024

Дали Советот воопшто одржувал седници?

Истражувачката емисија контактирала со двајца актуелни функционери кои, според законските одредби, треба да бидат дел од Советот. Двајцата неофицијално изјавиле дека откако ги презеле своите функции, не учествувале на ниту една седница на ова тело.

Нивните сведоштва отвораат прашање дали во изминатите две години постоела редовна институционална координација преку Советот. Сепак, изјавите на двајца функционери сами по себе не се доволен доказ дека не била одржана ниту една седница, бидејќи за таков заклучок би биле потребни официјалните записници и евиденцијата за неговата работа.

Законот од 2019 година предвидува Советот да се состанува најмалку еднаш на три месеци, а по потреба и почесто. Неговите надлежности опфаќаат координација на безбедносно-разузнавачките служби, разгледување на ризиците за националната безбедност и усогласување на активностите за нејзина заштита.

Ако Советот навистина не работел редовно, се поставува прашањето на кој начин биле извршувани овие задачи. За одговор е неопходно институциите да објаснат дали постоеле други механизми за размена на информации и координација меѓу службите.

МВР предлага укинување на законот поради институционална недоверба

Случајот добива дополнителна тежина поради новиот предлог-закон со кој се бара престанување на важењето на Законот за координација на безбедносно-разузнавачката заедница. Предлогот е поднесен од Владата, а во неговата подготовка учествувало Министерството за внатрешни работи.

Во образложението се оценува дека постојниот систем бил правилно замислен и усогласен со европските и НАТО-стандардите, но неговото спроведување во практиката било ограничено. Како причини се наведуваат институционална недоверба, недоволен опфат на системот и недостиг од оперативни капацитети.

Ова отвора дополнителни прашања за соработката меѓу Агенцијата за национална безбедност, Агенцијата за разузнавање и другите институции задолжени за заштита на државата. Од објавеното образложение не може да се утврди кои конкретни институции имале нарушена соработка, ниту дали тоа предизвикало пропусти при извршувањето на нивните задачи.

Од МВР за „КОД“ одговориле дека предлог-законот бил подготвен по заклучок на Владата и дека причините за неговото донесување се содржани во доставеното образложение. Министерството не понудило детални одговори на дополнителните прашања за природата на институционалната недоверба.

Мицкоски најави реформи, но остануваат нејаснотии

Премиерот Христијан Мицкоски, одговарајќи на новинарско прашање за укинувањето на постојната координација, изјавил дека станува збор за законска процедура поврзана со истекување на предвидениот рок. Тој потврдил дека се подготвуваат реформи во безбедносните служби и најавил јавна дебата кога новите законски решенија ќе бидат подготвени.

Меѓутоа, во образложението на доставениот предлог-закон, според анализата на „КОД“, како главни причини се наведуваат слабостите во функционирањето на системот, а не само истекување на рок. Од кабинетот на премиерот не одговориле на прашањата што истражувачката емисија ги поставила за работата на Советот и неговиот состав.

Паралелно со укинувањето на постојниот механизам, во јавноста се разговара и за можноста Агенцијата за национална безбедност и Агенцијата за разузнавање да бидат обединети во една служба. Но, самиот предлог за престанување на важењето на законот за координација не претставува формална одлука за спојување на двете агенции.

Таквата реформа би барала посебни законски решенија, со јасно утврдени надлежности, контрола и надзор. Прашањето за концентрацијата на овластувањата е особено важно поради претходните искуства со злоупотреби во безбедносниот систем.

Груби е обвинет во „Државна лотарија“, но името му останало во решението

Дополнителен контекст на случајот е судската постапка против поранешниот вицепремиер. По апсењето на Артан Груби на граничниот премин Блаце во февруари 2026 година, против него и други лица беше поднесен обвинителен предлог за наводни злоупотреби поврзани со набавки во „Државна лотарија“.

Груби се соочува со обвинение, но неговата кривична одговорност не е правосилно утврдена. На 13 октомври му заврши мерката куќен притвор, а против него останаа определени мерки на претпазливост.

Токму споредбата меѓу неговиот сегашен правен статус и документот во кој сè уште е наведен како член на Советот ја отвора дилемата зошто службениот состав не бил навремено усогласен со промените во државните институции. Сепак, документарната неусогласеност не смее да се изедначува со доказ за реално учество во безбедносните активности.

Кој ја координирал работата на службите во изминатите две години?

Истражувањето на „КОД“ остава неколку суштински прашања без одговор. Дали постојат записници од седници на Советот по промената на власта, зошто не бил донесен нов состав и преку кои институционални механизми се координирала работата на разузнавачките служби?

Дополнително, потребно е да се утврди дали евентуалното укинување на законот ќе биде проследено со нов и функционален систем за координација и надзор. Без јасно објаснување за досегашната работа на Советот, останува отворено прашањето како се спроведувале неговите законски надлежности и кој бил одговорен за нивното извршување.